tản văn : Mặt Nạ và Cái Gương

tranh Alex Alemany

CÁI GƯƠNG 

Người ta nói : Con người khác các thực thể thiên nhiên khác ở chỗ nó ích kỷ.

Nhận định này là sai . 

Tất cả mọi thực thể đều vốn-như-thế . Thậm chí : con người dường như kém ích kỷ hơn con vật , không phải vì con người tốt hơn, mà vì con người ngốc hơn.

Con vật minh mẫn và tỉnh táo hơn . Đúng hơn  : bởi vì sự ích kỷ của con vật là khách quan.

Con người thì muốn : cái gì nó làm đều phải có lợi. 

Nhưng “rất ít người có đủ trí óc để ích kỷ”. Cái muốn của con người , cần thừa nhận rằng : nó không mấy ích lợi. Tại sao? Bởi vì nó không minh mẫn và tỉnh táo, hay nói đúng hơn là : nó chủ quan.

Một nhà thơ Pháp nói : "Tôi chỉ có cảm xúc với cái gì là chính tôi”.  

Như vậy : Con người không khác các thực thể thiên nhiên khác ở chỗ ích kỷ, mà khác bởi vì nó chủ quan.

Con người ngốc ở chỗ không thể trở nên ích kỷ thực sự. Sự minh mẫn và tỉnh táo của nó tắt ngấm trong quyền lợi. Nó không thiết gì khác ngoài chính bản thân nó.

Thế gian là cái gương.

Con người chỉ muốn, chỉ thích nhìn chính bản thân nó , vì thế nó chỉ biết nhìn thấy chính nó. 

Bầu trời xanh . Nhưng màu xanh này là bản thân bầu trời.

Nếu con người yêu một ai đó , chính là nó đang yêu một  biến đổi suy tưởng của bản thân nó. Nó không nhìn thấy thế gian mà là đang nhìn thấy những hình ảnh riêng của chính nó. Nó không nằm trong quan hệ với thế gian, mà với chính bản thân. Nó có mặt trước cái gương và sống ở đó.

Cái gương không là gì khác , ngoài việc nó là cái góc của những trạm đỗ đối diện với thế gian. 

Thế gian của con vật: là môi trường .

Thế gian của con người: là cái gương.

Bởi con người nâng bản thân nó lên giữa các sự vật, và nó đứng theo cái cách khi nó nhìn ra thế gian, tia nhìn của nó gãy và phản chiếu lên trên bề mặt của các sự vật.

Do vậy , con người thay vì nhìn thấy các sự vật , nó luôn luôn chỉ nhìn thấy bản thân nó.

Nếu hành vi của con vật được thể hiện một cách khách quan , thì tính chủ quan của con người là một góc nhìn xộc xệch đối diện với thế gian.

Cái mà con người có thể nhìn thấy từ góc xiên này , chỉ có thể là hình ảnh phản chiếu của chính nó.

Vị trí thế gian của con người là cái gương.

CÁI MẶT NẠ

Có thể nhận thấy  rằng : con người luôn lựa chọn góc của cái gương , bởi từ đấy nó nhìn thấy nhiều hơn.

Và rằng : không phải để nhìn thấy thế gian, mà để thấy bản thân nó , và vì không thể thấy gì khác ngoài chính bản thân nó , nên nó cho rằng : biết đâu sẽ nhìn sâu hơn , tầm nhìn rộng hơn, phong phú hơn. Biết đâu như thế tốt hơn: từ đây mà nhìn thì đúng hơn và rộng hơn.

Nhưng không phải như vậy.

Cái gương  là thứ dẫn dắt con mắt đến một cái gì đó , mà kể cả sinh linh thông minh duy nhất trên thế gian cũng không biết tý gì. Toàn bộ thiên nhiên bị phủ kín trước chính nó. Không ai có thể nhìn vào chính mắt  mình. Do vậy , cái gương không phải là cái nhìn trực diện của con người với chính bản thân nó . Trái lại.

Một thực thể  có thể nhìn thấy mình nếu nó đặt nó vào thế gian một cách đúng đắn, vô tư, minh mẫn.

Khi nhìn thấy mình là lúc nó không nhìn thấy nó. Bởi vì lúc ấy nó ở trong góc thẳng. Lúc ấy nó đứng trong điểm giữa. Đấy là sự liên kết vũ trụ của mọi thực thể tự nhiên , rằng : chúng nhìn ra thế gian một cách trung thực, đúng đắn , và vì thế chúng nhìn thấy bản thân cũng như vậy.

Tấm gương là góc nhìn xiên,  cái nó chỉ ra không phải là TÔI, mà là cái mặt nạ. Mặt nạ không phải là TAO cũng chẳng phải là MÀY, không phải là con người,  không phải là thế gian. Nó ở giữa cả hai, nhưng không trên một đường thẳng, mà trên một đường xiên, theo hướng bị gẫy.

Thế nhưng , trong gương kia , cái nguy hiểm không phải là giả, mà là sự bất lực. Đúng hơn: bất lực không phải vì giả, mà giả bởi vì bất lực.

Người ta nói : "Có thể nói dối cả sự thật ”.

Quả vậy , cái mà con người nói ra, chỉ có thể đúng , nếu mở bày . Bất cứ gì ta nói , nếu dùng điều nói ấy để che đậy bản thân , lúc ấy , ta nói dối. Ta có thể sử dụng sự thật để nó trở thành cái vỏ cho cái tôi.

Sự kiêu ngạo không liên quan đến con người mà liên quan đến mặt nạ. Tất cả mọi người đều  biết rằng : con người chỉ có , nếu mặt nạ biến mất. Nhưng mặt nạ thì đắt , nó đắt hơn con người. Con người thì miễn phí , còn mặt nạ thì phải trả tiền.

Các loại mặt nạ như : đơn giản, trung thực, minh mẫn... đều phải trả tiền . Con người cần mặt nạ đắt hơn , bởi vì mặt nạ sang trọng hơn, giả dối hơn, uốn éo hơn, giàu có hơn, sẽ dễ lừa hơn.

Đấy là cái mà người ta nói về “sự thật của mặt nạ”. 

Nhưng sự thật của mặt nạ không liên quan đến điều nó nói, bởi điều nó nói là giả dối.

Sự thật của mặt nạ  liên quan đến điều nó che đậy, bởi bản tánh của nó là che đậy sự thật.

Kẻ đứng trước gương , là kẻ không có khả năng nhìn thấy cái khác ngoài bản thân mình. Hắn không nhìn thấy bản thân hắn , mà chỉ thấy mặt nạ.

Bởi cái gương không nói dối sự thật mà nói dối sự giả dối.

Mặt nạ không phải là Thần linh , mà là thần tượng. Bởi vậy số phận con người rốt cục không là gì khác , ngoài sự diễn tiến của đời sống hữu cơ trong kích thước và không gian Thần, nó đạt đến chính hướng ngược lại , so với hướng xuất phát.

Sự kiêu ngạo không phải Thần mà chính là sự ngược lại.

Cái mặt nạ là thần tượng , là vị Thần giả.

Thần tượng là sự giả bộ Thần linh hoàn toàn, hay nói đúng hơn là tính chất con người hoàn toàn. Nhưng cái gì là chất người ?- Là hành vi nâng mình lên khỏi trật tự tự nhiên của các sự vật, bởi thế còn lại một mình và chủ quan.

Bản chất của điều này là sự kiêu ngạo. Trong kiêu ngạo con người khoác lên nó sự giả dạng Thần linh, tất cả chỉ là sự giả bộ và là mặt nạ. Hình ảnh Thần linh thiếu Thần chính là thần tượng. Đây là cái mặt nạ trong gương phản chiếu lại con người.

Sự kiêu ngạo không thất bại trong kiêu ngạo, mà thất bại sâu hơn một mức. Cái gương còn đấy. Luôn luôn giơ mặt nạ ra và sẽ tiếp tục giơ ra. Kẻ nhìn vào gương sẽ luôn luôn nhìn thấy cái-nó-thấy.

Đó là sự trớ trêu khủng khiếp của trật tự thế gian : để cho sự vật và con người trở-nên-là-nó, và tất cả mọi người sẽ sống một số phận vốn-như-thế , như một định mệnh.

Thế gian không nhắc nhở, không sửa chữa. Thế gian còn làm cho trầm trọng hơn : nó để mặc tất cả mọi con người trong cái hoàn cảnh mà họ không nhận ra , khi nào đất sụt lở dưới chân họ . 

Thế nhưng , con người không thất bại trong kiêu ngạo, mà trong hiện thực của quan điểm về chính nó. Không trong cái liên quan , mà còn nặng hơn một mức : nó không trở nên giả trong cái nó tận mắt nhìn thấy và tin là thấy, mà trong cái nó cho rằng nó thấy. 

Do vậy mà con người sẽ không bao giờ  nhận ra một kẻ kiêu ngạo từ sự kiêu ngạo của chính mình . Kẻ nào nói: tôi không kiêu ngạo,  kẻ ấy không hề động chạm đến sự kiêu ngạo riêng của mình, kẻ ấy chỉ che đậy, hay đúng hơn, hắn nói dối.  Con người này  không bị lật tẩy và lung lay trong sự  kiêu ngạo của hắn, vì thế gian để mặc cho hắn cứ tiếp tục nhìn vào gương như thế và ngần ấy, như hắn muốn, để nói dối.

Các triết gia phương Tây cho rằng : Thế gian không bao giờ bóc mặt nạ ra khỏi con người . Cần phá vỡ con người cùng mặt nạ, cần phá hủy nó trong mặt nạ và thông qua mặt nạ. Và sự phá vỡ này không chạm đến mặt nạ mà đến cái sự thật đằng sau mặt nạ.

Bởi sự thật chính là lựa chọn sự dối trá. Cái biến đi không phải cái che dấu khuôn mặt , mà chính là khuôn mặt bị che dấu.

Một lần nữa , đây là sự thật của mặt nạ : mặt nạ thật sự còn lại , vẫn tiếp tục nói dối. Kể cả khi, đằng sau nó không còn gì nữa.

Như vậy : sự thật của mặt nạ là : Tất cả đều còn lại như đã và đang có.

Các triết gia phương Tây kêu gọi : Cần phải đập vỡ gương để tia nhìn của mắt không chạm tới cái mặt nạ phản chiếu lại bản thân nó, mà chạm vào thế gian . 

Vị trí thế gian của con người chỉ thay đổi trong độc nhất một trường hợp duy nhất: khi nó có thể đứng thẳng trong góc nhìn và biết bước đi chân thật giữa các sự vật. Nếu có đập vỡ, không phải gương vỡ, mà là cái trong gương : thần tượng.

Bởi vậy mặt nạ là đúng, bởi sự thật xảy ra trên mặt nạ. Chỉ có thể nhìn thấy thế gian nếu con người nhìn thấy Thần chứ không phải thần tượng.

Montaigne viết: “il faut oster le masque aussi bien des choses que personnes”- Cần vứt bỏ bộ mặt giả của con người và sự vật.

Phật giáo thì cho rằng : Chân Diện Mục là cái Bản Lai . Thật–Giả chỉ là đối đãi . Lìa đối đãi , chỗ ấy là Chân Diện Mục , là thực tướng của vạn pháp .

Thế gian là cái gương .

Làm sao có thể đập vỡ thế gian này , đó là điều không thể và không cần thiết ?

Xem bài viết trên phiên bản di động